Gıdalardaki pestisit – tarım ilacı kalıntısı sorunu: bu risk nasıl azaltılır?

Çoklu tarım ilacı kalıntısı nedir, riskleri nelerdir?

EFSA veya diğer izleme organları, raporlarını esas olarak tek aktif bileşenleri hesaba katarak hazırlamaktadır, ancak gerçekte pestisit kokteyllerinin kullanımı hiç de nadir rastlanan bir durum değildir. 2018 yılı EFSA raporu, yaklaşık üç gıda ürününden birinde (numunelerin %29’u) iki veya daha fazla tarım ilacı kalıntısı tespit edildiğini göstermektedir.

“Çoklu kalıntı” terimini tanımlamak için İtalya’da ortaya çıkan bazı sonuçlardan bahsedeyim: Greenpeace tarzı bir Çevre kuruluşu olan Legambiente tarafından 2019’da yayınlanan “Stop Pesticides – Pestisitleri Durdurun” raporunda, İtalya’da tetkik edilen numunelerin %18’inin – yaklaşık beşte biri – birden fazla kalıntı içerdiği görülmekte. İşte iki çarpıcı örnek: çilek numunelerinde 9 farklı pestisit veya tatlı biberlerde 25 farklı formülasyonda tarım ilacı kalıntısı tespit edilmiştir(9).

Ve işte asıl tehlike!

Paracelsus, tüm bilim adamlarının kabul ettiği şu önemli sözü ile tanınır: "zehiri zehir yapan dozdur"; ancak kapsamlı bir değerlendirme yapabilmek için tek bir tarım ilacı kalıntısının olası kümülatif risklerinin yanı sıra, olası 2 veya daha fazla kimyasalın birbirleriyle nasıl etkileşime girdiği de analiz edilmelidir. Ancak bu etkileşimler beraberinde, aslında kimsenin tam olarak yanıtlayamayacağı sorular getiriyor!

Çoklu kalıntılar söz konusu olduğunda, genellikle iki potansiyel etkiden korkulur: biri sinerjik etki (bir maddenin diğerinin toksik etkisini arttırdığı), ancak mevcut dozların düşük olması nedeniyle hasar yaratmak için yetersiz kalacağı düşünülerek, bu etki fazla dikkate alınmaz; ikincisi, daha derinlemesine bir analiz gerektiren kümülatif etkidir.

Ve bu gerçekten de korkulacak bir şey, zira bu tehlike yalnızca birkaç numuneyi ilgilendirmiyor; hatta çoklu kalıntı tek kalıntıdan daha sık görünen bir durum: Legambiente raporundan elde edilen sonuçlara göre %18’e karşı %15.

Nisan 2020’de EFSA, gıdalardaki toksik madde kokteyllerinin neden olduğu Kümülatif Risklerin Değerlendirilmesi için 'Euro Mix' adını taşıyan bir analiz modeli geliştirdiğini gururla duyurmuştu. Konuyu takip eden herkes gibi ben de, en nihayet ünlü ihtiyati ilkenin uygulanacağı (tehlikeli sonuçları olmadığı doğrulanana kadar bir maddenin kullanımının yasaklanmasını öngören ilke) umudunu beslerken, yine alıştığımız üzere bir hayal kırıklığı yaşadık.

Zira, pilot olarak tanımlanan bu çalışma, pestisit karışımlarının küçük çocuklar veya ciddi sağlık sorunları olan bireyler gibi en savunmasız gruplar da dahil olmak üzere, insan sağlığı üzerinde hiçbir etkisinin olmadığını ileri sürmekte: bu görüş, söz konusu kokteyllerin sinir sistemi üzerindeki akut toksik etkilerinin ve tiroid bezinin işleyişi üzerindeki kronik toksik etkilerinin değerlendirilmesi sonucu ileri sürülmektedir.

• Ben bir doktor değilim, ancak sinir sistemi üzerinde akut toksik etkisini aradığımız maddelerin, özellikle bebekler veya fetüsler değerlendirildiği takdirde, normal koşullarda çok düşük dozlarda alındığı düşünülürse, kabul edilen görüşün son derece anlamsız olduğunu gözlemleyebilirim.

Bu konuda çok sayıda araştırma yaptım ve açıkçası, benimsenen yöntemin, yani tamamen varsayımsal düzeydeki yaklaşımın (diğer bir deyişle, in vivo yerine in silico denilen bilgisayar destekli modellere dayanan sayesinde olasılıkçı), riskin son derece büyük olduğu göz önüne alındığında, oldukça yetersiz olduğunu düşünüyorum(10).

Tabii ki, hayvan deneylerinin yapılmadığına seviniyorum, ancak zulümsüz yöntemlerle (cruelty-free) de olsa daha güvenilir ve somut bir çalışma yapılmış olmasını beklerdim. Yukarıda bahsedilen değerlendirmeler, hassas olduğu kadar keşfedilmemiş bir konu hakkında bize herhangi bir güvence sunamamakta, aslında “keşfedilemez” demek belki daha doğru: bugün piyasada tarım ilacı olarak ruhsatlandırılmış 500’den fazla aktif bileşen var(11) ; bunların birbirleriyle farklı konsantrasyonlardaki kombinasyonlarının tümünün test edilmesi gerektiği düşünülürse neden “keşfedilemez” dediğimi anlayacaksınız, her ne kadar çok mühim olsa da.

Rotayı değiştirme zamanı!

Daha spesifik ve tüketici dostu yönetmeliklerin yanı sıra, üreticilere mali ve aynı zamanda eğitici somut desteklere ihtiyaç var: ekolojik ve sürdürülebilir bir tarım için, yasa çıkarmak yetmiyor; insan sağlığına ve çevreye zararlı olan bitki koruma kimyasalları yerine kullanılması gereken önlemler ve yöntemlerin tüm tabana ulaştırılması ve gerekli teknik bilgi desteği yapılması şart.

Küresel pestisit kullanımının, 1996’dan 2016’ya kadar olan 20 yıllık süreçte %46′lık bir artış(12) yapmasına izin vermiş olan hükümetler, elbette bu miktarı yarıya indirmenin de bir yolunu bulmalılar; tabi mümkünse sadece kağıt üzerinde “yeşil” olan ve devlet yardımlarını entansif (konvansiyonel) tarım yapanlara dağıtmayı öngören projeler icat etmeden.

Tabii ki EFSA’nın 2030 yılına kadar gıda üretim sektörünü iyileştirmek için geliştirdiği “New Green Deal – Yeni Yeşil Anlaşma”dan bahsediyorum. Bu konu maalesef ülkemizi ilgilendirmiyor ancak bilgi amaçlı okumanızı tavsiye edebilirim.

Belirlenen 4 hedef / kilit nokta şöyle(13):

• enerji ve sera gazı emisyonları açısından daha sürdürülebilir tarım;

•  organik tarım için kullanılan alanda %25 artış;

• kullanılan bitki koruma ürünlerinin (tarım ilaçları) miktarının yarıya indirilmesi ve gübre kullanımının %20 azaltılması;

• son olarak, hayvancılık ve su ürünleri yetiştiriciliği için antibiyotik tüketiminin yarı yarıya azaltılması (daha fazla bilgi edinmek istiyorsanız mini kitabı okuyabilirsiniz).

Ancak, geçen (2020) Ekim ayında, Avrupa Konseyi ve Parlamentosu oyunun kurallarını değiştirerek, olumlu bir değişiklik hayal eden herkesi büyük bir hayal kırıklığına uğrattı; Legambiente‘nin Başkanı Stefano Ciafani’nin belirttiği gibi, “Emisyonları ve zararlı etkileri azaltarak, tarım ve gıda sisteminde köklü bir değişiklik gerçekleştirmeyi amaçlayan iddialı bir CAP (Ortak Tarım Politikası) bekliyorduk. Ancak maalesef, her yıl dağıtılan yaklaşık 60 milyar AB sübvansiyonu, bu yıl da çoğunlukla entansif tarım modellerini finanse etmek için ayrıldı”.