Teflon tavaların tehlikeleri sağlığımızı ve çevreyi tehdit ediyor
Teflon tavaların tehlikelerine giriş
Teflon tavaların tehlikeleri hakkında bilginiz var mı? Bu, okuyucularım arasında giderek yaygınlaşan bir soru ve nedenini anlamak zor değil: yapışmaz tavalar, pratiklikleri, daha az yağla yemek pişirmenize olanak sağlamaları ve temizlenmelerini kolaylaştırmaları nedeniyle tüm dünyada mutfaklarda yaygın bir özelliktir.
Düşünürsek, Amerika Birleşik Devletleri’nde, satılan tüm tencere ve tavanın %70’inin, büyük çoğunluğu Teflon olmak üzere yapışmaz olarak tanımlanan tipte olduğu tahmin edilmektedir.
Ancak bu artıların gerisinde, özellikle teflon tavaların üretimi ve kullanımı sırasında açığa çıkabilen; insan vücudunun yanı sıra çevrede de birikebilen ve “sonsuz kimyasallar” olarak bilinen bileşikler olan PFAS‘ın (perfloroalkil maddeler) varlığıyla ilgili potansiyel sağlık ve çevresel tehlikeler yatmaktadır(1,2).
Bu makalede yanıt bulacağınız sorular
Bu makale, birçok yapışmaz tavanın yapıldığı malzeme olan Teflon tavaların tehlikeleri ile ilgili bilimsel kanıtları inceleyerek, aşağıdaki soruları sizler için yanıtlar:
“Teflon nedir, Teflon tavaların tehlikeleri nelerdir?”,
“Teflon tavalar ve PFAS: sağlık riskleri?”,
“Teflon tavalar çevreye nasıl zarar verirler?”,
“Avrupa’da hangi teflon tavalar yasaklandı?”,
“Teflon tavaların tehlikelerini nasıl azaltabiliriz?”,
‘Sonuç’.
Teflon nedir, Teflon tavaların tehlikeleri nelerdir?
Teflon, 1938 yılında tamamen şans eseri keşfedilen bir polimer olan PTFE‘nin (politetrafloroetilen) marka adıdır. Başlangıçta endüstride (özellikle askeri, otomotiv ve tıbbi sektörlerde) kullanılmasına rağmen, en çok tava ve tencere için yapışmaz kaplama olarak ev içi kullanımıyla bilinir.
PTFE düşük sıcaklıklarda kimyasal olarak kararlı ve genellikle güvenli (İngilizce GRAS – Generally Recognised As Safe) olarak kabul edilmesine rağmen, ayrışmaya ve zehirli dumanlar salmaya başladığı, 260°C’nin üzerindeki sıcaklıklarda tehlikeli hale gelebilir(3). Ancak hepsi bu kadar değil!
PTFE veya Teflon tavaların tehlikeleri iki ana şekilde kendini gösterir:
1.Yutulması halinde sağlık riskleri
Normal koşullar altında PTFE kimyasal olarak kararlı ve ‘inert‘tir, yani diğer maddelerle kolayca reaksiyona girmez. Hasarlı teflon tavaların kullanımı yoluyla küçük PTFE parçacıklarının kazara yutulması acil bir tehlike oluşturmasa da, vücut içinde depolanması riskinin somut olduğu kabul edilebilir.
2. Soluma yoluyla doğan sağlık riskleri
Asıl tehlike teflon tavaların aşırı ısıtılması sonucu ortaya çıkmaktadır. Teflon, 260°C üzerindeki sıcaklıklarda piroliz yoluyla ayrışmaya başlar ve solunduğunda solunum güçlüğü ve daha çok “Teflon dumanı nezlesi” olarak bilinen ciddi semptomlara neden olabilen zehirli gazlar açığa çıkarır(4). Bu, teflon tavaları yüksek sıcaklıklarda sıklıkla kullanan kişileri etkileyen bir durumdur.
Solunum sistemleri hassas olan kanarya veya muhabbet kuşu gibi küçük kuşların teflon dumanından ölebildiği de üzücü bir şekilde bilimsel olarak kanıtlanmıştır(5).
Teflon tavalar ve PFAS: sağlık riskleri?
PFAS, 'sonsuz kimyasallar' olarak bilinirler demiştik; zira yapılarındaki karbon flor bağının doğadaki en güçlü kimyasal bağlardan biri olması sebebiyle, kolayca parçalanmadıkları için çevrede ya da insan vücudunda depolanabilmektedirler.
Teflon bir PFAS türevidir, çünkü PTFE'nin üretim sürecinde, teflon tavamızın yapışmazlık özelliklerini geliştirmek için PFAS olarak bilinen bu perflorlu kimyasallar kullanılmaktadır.
Bu bileşikler, aşağıdakiler de dahil olmak üzere bir dizi ciddi sağlık sorununa yol açmaktadırlar:
- kardiyovasküler hastalıklar,
- endokrin/hormonal bozukluklar
- kısırlık ve
- başta karaciğer ve böbrek kanseri olmak üzere belirli kanser türleri(6).
PFAS'a nasıl maruz kalıyoruz
PFAS maruziyeti için teflon tavanın gıda ile temas etmesi yeterli değil, temas esnasında tavanın kullanım koşulları belirleyici olmaktadır.
Teflon tavalar yüksek sıcaklıklara (260°C ve üzeri) kadar ısıtıldığında, Teflon kaplama ayrışmaya başlayarak PFAS içeren zehirli buharlar açığa çıkmaktadır. PFAS maruziyeti işe bu buharların solunması veya pişirme sırasında gıdaya geçmesi aracılığıyla gerçekleşir ve bu da yukarıda görülen sağlık risklerine sebebiyet verebilir(7).
Ayrıca belirtmem gerekir ki PFAS'lara maruziyet hiç teflon tava kullanmamış bireyleri de ilgilendirdiğinden - PFAS ile kirlenmiş içme suyu ve hava vasıtasıyla - (ABD'de yapılan ulusal bir araştırma, nüfusun %97'sinin kanında belirli düzeyde PFAS taşıdığını, bunun yeni doğan bebeklerde de bulunduğunu ortaya koymaktadır) teflon tavaları yanlış kullananların maruz kaldıkları seviyenin çok daha büyük olacağını varsaymak hiç de yanlış olmaz.
SICAK HAVA FRİTÖZLERİNİN GİZLİ TEHLİKESİNİ KEŞFETMEK İÇİN
Teflon tavaların çevreye etkisi
Teflon tavaların tehlikelerini sağlığımız çerçevesinde değerlendirdikten sonra, bunların kullanımının çevre üzerinde de bir etkisi olup olmadığını inceleyelim. PFAS gibi karbonlu florlu gazların üretimi 'tan türetilen Teflonun üretimi aşaması kendi başına büyük ölçüde çevre kirliliğine yol açar, ancak tüm yaşam döngüsü boyunca çevreye tehlikeli kimyasalların salınması aşağıda görülen üç aşamada gerçekleşmektedir:
- üretim,
- kullanım ve
- Teflon tavaların imhası.
Teflon tavaların üretimi sırasında yayılan gazlar önemli bir hava kirliliği kaynağıdır: bileşikler tavanın yüzeyine genellikle iki kez püskürtüldüğünden ve atmosfere gerçekte ne kadar salındığını izlemenin bir yolu olmadığından, elimizdeki veriler dahilinde verilen zararın hesabı bugüne kadar verilen zarar hesaplanamaz(8).
Daha sonra, kullanım sırasında, tava kaplamalarının bozulması toksik bileşiklerin suya ve toprağa yine hesaplanamayacak şekilde dağılmasına yol açabilir.
Ve aynı riskler, PFAS ile ilişkili risklerin küresel ölçekte tamamen göz ardı edildiği göz önüne alındığında, tavaların imha edilmesi gerektiğinde çevreyi tehdit etmektedir: burada da hesaplanamayan ancak somut riskler mevcut(9).
Teflon tavaların ömrü ve kitlesel kullanımı
Ayrıca, teflon tavaların büyük kitlelerce kullanıldıkları (2020'de yapışmaz tavalara yönelik küresel talep 206,1 milyon adet olacaktır) ve öne sürülen 6 yıl yerine genellikle sadece 2 yıl sonra bozulmaları ile açığa çıkan nispeten kısa ömürleri ile ilişkili durumları da değerlendirirsek, sorunun çok daha geniş olduğunu ve ekosistemler için potansiyel olarak tahrip edici sonuçlar doğurduğunu görürüz.
Avrupa'da hangi teflon tavalar yasaklandı?”
Avrupa'da, Teflon tavalarda PFOA (perflorooktanoik asit) kullanımı, Avrupa Birliği yönetmeliğine (2020/784) göre 4 Temmuz 2020 itibariyle yasaklanmıştır. Ancak, düzenlemelere rağmen, bağımsız enstitüler tarafından yapılan bazı tüketici testleri, 'PFOA içermez' etiketli bazı tavaların hala PFOA ve diğer toksik PFAS izleri içerebileceğini göstermektedir(10, 11, 12).
Ve gıda güvenliği sektöründe dolaşan söylentilere göre, teflon tavalar birkaç yıl içinde tamamen yasaklanırsa şaşırmayın!
Teflon tavaların tehlikelerini nasıl azaltabiliriz?
“Teflon tavaların tehlikeleri” başlıklı yazımızda şimdiye kadar söylediklerimizi okuduktan sonra, sağlığa yönelik riskler konusunda endişelenmekte ve bu riskleri azaltmanın yolunu araştırmaya karar vermekte haklısınız. Eğer durum buysa, işte size iyi haber; evet, tehlikeye maruziyetinizi azaltmak için bazı önlemler alabilirsiniz. Ve özel gaz maskesi kullanmaya gerek kalmadan(!):
- Kaplamaya zarar verebilecek metal aletler kullanmaktan kaçının;
- Teflon tavaları 260°C üzerindeki sıcaklıklarda kullanmayın;
- Domates, limon veya sirke gibi asitli yiyecekleri pişirmeyin;
- Teflon tavalarınızı bulaşık makinesinde yıkamayın;
- Sıcak tavalarda donmuş gıdalar pişirmeyin;
- Kaplama hasar görmüşse, tavayı bir yenisiyle değiştirin.
Sonuç
Teflon tavaların tehlikelerini açığa kavuşturduğumuz bu makalede, bu çok kullanılan mutfak aracının özellikle yanlış kullanım sonucu hem bizim, hem de gezegenin sağlığını tehdit edebileceklerini ortay çıkardık.
Sonsuz kimyasallar olarak da bilinen PFAS'a maruz kalma riski, teflon tavalar ile ilgili önerilen kullanma talimatlarına uyarak azaltılabilse de, bu ürünlerin tehlikelerinin farkında olmak ve gerektiğinde daha güvenli alternatiflerle değiştirmek çok önemlidir.
İşte benim size teflon tavaların kullanımıyla ilgili önerim: Eğer yeni tava almanız gerekiyorsa, Teflon ve PFAS içermeyen cinsten olmasına özen gösterin.
Ama halihazırda Teflon tavanız mevcutsa ve bu tavaların sağlığa zararı açısından endişeleriniz varsa, tümünü alıp çöpe atmadan önce bu diğer yazımı mutlaka okumalısınız: “Çizilmiş Teflon tavalar: çöpe atmanın vakti geldi mi?”. Pek çok sorunuza cevap olacağı gibi sağlıklı tavayı seçmenize de yardımcı olacak öneriler içeriyor.
Herkese sağlıklı yemekler ve mutlu devrimler!
Kaynakça
1) Aras, Deniz, et al. “PFAS–Forever Chemicals.” Report EUT-P4-22FS-04/Institute for Biomass and Resource Efficiency (2022).
2) Renfrew, Daniel, and Thomas W. Pearson. “The social life of the “forever chemical”: PFAS pollution legacies and toxic events.” Environment and Society 12.1 (2021): 146-163.
3) Bennett, D., et al. (2021). “PFAS contamination in cookware: A study on contamination pathways.” Science of the Total Environment.
4) Liu, X., et al. (2018). “Health risks associated with exposure to PFAS.” Journal of Environmental Health Perspectives.
5) Caekebeke, Nele & Antonissen, Gunther & Backer, P. & Croubels, Siska. (2016). Polytetrafluoroethylene intoxication in birds. 85. 3-8.
6) Wang, Z., et al. (2017). “Human health effects of perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances.” Environmental Health Perspectives.
7) Zhang, Z., et al. (2020). “Levels of PFAS in cookware and implications for human health.” Environmental Science & Technology.
8) Lohmann, Rainer, et al. “Are fluoropolymers really of low concern for human and environmental health and separate from other PFAS?.” Environmental science & technology 54.20 (2020): 12820-12828.
9) Herzke, Dorte, Elisabeth Olsson, and Stefan Posner. “Perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances (PFASs) in consumer products in Norway–A pilot study.” Chemosphere 88.8 (2012): 980-987.
10) Sinclair, Ewan, et al. “Quantitation of gas-phase perfluoroalkyl surfactants and fluorotelomer alcohols released from nonstick cookware and microwave popcorn bags.” Environmental science & technology 41.4 (2007): 1180-1185.
11) 60 Millions de Consommateurs. PFAS : les poêles les plus sûres, notre comparatif 30 Ocak 2025
12) Consumer Reports. You Can’t Always Trust Claims on ‘Non-Toxic’ Cookware. 22 Ekim 2022
İlginizi çekebilir:
Düdüklü tencere sağlıklı mı? Artıları, eksileri, çalışma mantığı
Sağlıklı, güvenli ve zaman ile enerjiden tasarruf uzmanı: gelin onu hep beraber inceleyelim; nasıl çalıştığını derinlemesine öğrenelim
Glifosat nedir ve sağlığa zararlarını önlemek için neler yapılabilir?
Glifosat maruziyetini kısıtlamak endüstriyel tarıma karşı sürdürülen mücadelenin en önemli hedeflerindendir
Summary
Article Name
Teflon tavaların tehlikeleri sağlığımızı ve çevreyi tehdit ediyor
DescriptionTeflon tavaların tehlikeleri bilindik ama fazla önemsenmeyen bir konu, ancak en son araştırmalar bu ciddi tehdidin boyutunu ortaya koyuyor
Author
Başak Bartu
