Deniz pancarı: özellikleri, nerede bulunur, nasıl kullanılır

 

bir dilim limon ile servis edilen deniz pazısı

 

Deniz pancarı: Tüm bilmek istedikleriniz

Deniz pancarı nedir? Tarihçesi ve menşei

Pazı, ıspanak, pancar ve şeker pancarının atası olan[1] deniz pancarı, insanlık tarihinde iyi bilinen, çok yıllık, yabani bir bitkidir.
Antik Yunan ve Roma döneminde de kullanılan, hatta hakkında yazılı kanıtların da bulunduğu Deniz Pancarının geçmişi aslında çok daha geriye gitmekte. Danimarka’daki arkeolojik alanlarda bulunan kurumuş gövde parçaları, kömürleşmiş tohumlar ve kök parçaları sayesinde, Mezolitik dönemde (M.Ö. 10.000 ila 8.000 arası dönem)[2] dahi kullanılmış olduğuna ilişkin kesin bulgulara sahibiz.
Anavatanının Atlantik Okyanusu kıyılarından Akdeniz havzasına kadar olan Avrupa ülkeleri olmasına rağmen, deniz pancarı artık Hindistan ve Avustralya da dahil olmak üzere birçok kıtaya, bazı genetik farklılıklarla da olsa yayılmıştır, tıpkı bir başka yabani ot olan deniz börülcesi gibi.

Deniz börülcesi hakkında daha fazla bilgi edinmek için buraya tıklayın

Deniz pancarının özellikleri

Böylesine geniş bir alana yayılmış olması, aslında, çok az gereksinimi olan bir bitki olması bakımından kaçınılmaz olmuştur diyebiliriz. Ama sadece “çok az gereksinimi var” diyerek ona haksızlık etmemeliyim, zira deniz pancarı gerçek bir süper kahraman. Diğer bitkiler için ölümcül olabilen stresli koşullar, cesur yürekli deniz pancarı için hiç sorun olmaz.
Başka bir deyişle, ne kuraklıktan etkilenir ne de verimsiz topraklardan; öyle ki, adından da anlaşılacağı gibi, genellikle denizden birkaç düzine metre uzakta, yüksek tuzluluk oranına sahip kumlu veya killi topraklarda yetişir.
Bu inanılmaz özellikleri işte onu insanlığın belirsiz geleceği için önemli bir konuma yerleştiriyor[3,4]; tıpkı bu makalede açıklamış olduğum darı bitkisinin yaptığı gibi.
Gezegenimizin gittikçe ısındığı gerçeği bilim kurgu olmadığı gibi, Eski Kıta olarak tabir edilen Avrupa‘nın ve tabi ki ülkemizin güney kesiminin kuraklık riski altında olduğu artık somutlaşmıştır; bu nedenle, zorlu koşullar altında bile yeşerebilen bitkileri tanıyıp, biliyor olmak şüphesiz gelecek nesiller için büyük bir lütuftur.

Deniz pancarı o kadar sıra dışıdır ki, genleri, sahip olduğu savunma mekanizmasını daha iyi anlamak için çeşitli araştırmalarda incelenmektedir[1,5,6]. Çarpıcı özellikleri arasında çorak topraklarda yaşayabilmesinin yanı sıra her türlü hava koşuluna göğüs gerebiliyor oluşu da yer alır: Atlantik Okyanusu’nun güçlü rüzgarlarına bile dayanabilir! Aslında, “dayanma” terimi yetersiz kalıyor, çünkü o sanki özellikle rüzgara maruz kalan alanları tercih etmektedir, öyle ki en kalabalık deniz pancarı kolonileri genellikle, korunaklı, izbe alanlarda değil de, en ön cephede yer alırlar.
İşte bu yüzden, deniz pancarının insanlığın geleceğini kurtaracak nadir adaylardan biri olduğuna şüphe yok.

İyi hoş da, onunla tanışmak için kara günleri mi beklemeliyiz: Asla, bu çok büyük bir hata olur! Zira deniz pancarı çok lezzetli olduğu gibi pestisit de içermez (yani organiktir), çevre üzerinde olumsuz hiç bir etkisi yoktur ve onu toplamak hala bedava. Dahası, ehlileştirdiğimiz torunundan (satın aldığımız bildiğiniz pazıyı kastediyorum) çok daha üretken olduğu da bir ayrı gerçek: yılda iki kez yerine, deniz pancarı her zaman yenilebilir yapraklar sunmayı başarırken, sulak yerde büyürmüşcesine boyu genelde 1 metre yüksekliğe ulaşır! Tüm bu nedenlerle eğer bir sebze bahçem olsaydı, kesinlikle evcilleştirilmiş pazı yerine deniz pancarı ekmeyi tercih ederdim.

 

Deniz pancarının besin profili

Deniz pancarı besin öğeleri açısından da etkileyici olmaya devam ediyor.
Mükemmel düzeyde lif (5,27 g/100 g), mükemmel miktarda demir (5 mg/100 g), iyi miktarda C vitamini (18 mg/100 g) ve kabul edilebilir seviyede protein (2,5 g/100 g) içerir.
Bu besin öğeleri portföyü ile, bu mütevazi bitki, çok fazla sulama, çok fazla tarım ilacı ve gübre kullanılarak yetiştirilen pek çok sebze ve bitki arasında onurlu bir yeri kesinlikle hak eder.

 

SALATALARINIZDA MARUL YERİNE KULLANABİLECEĞİNİZ DİĞER BESLEYİCİ SEBZELERİ ÖĞRENMEK IÇIN BURAYA TIKLAYIN

Deniz pancarının istenmeyen özellikleri

Ispanakgiller familyasından gelen tüm sebzeler gibi yabani deniz pancarı da oksalat bakımından zengindir ve aşırı miktarda tüketildiğinde hipokalsemi, böbrek hasarı veya oksalat zehirlenmesine neden olabilir.
Böbrek hastalığı olan kişiler deniz pancarını çiğ olarak değil, sadece pişmiş olarak ve ölçülü miktarlarda yemelidir.


Deniz pancarının kaç ismi vardır

Yabani pazı; yabani pancar; dere pancarı, kıyı pancarı, deniz ıspanağı veya yabani ıspanak (özellikle Anglo-Sakson ülkelerinde) ve liste uzayıp gidiyor.
Bu yazının başlığından da anlaşılacağı üzere, ben şahsen “deniz pancarı” ismini tercih ediyorum: mavi su dünyasına olan yakınlığıma pek çoğunuz şahitsiniz zaten; ve sonra, her şeyin ötesinde bilimsel adı “Beta vulgaris ssp. maritima” olduğundan, deniz pancarı adının onun için en uygun olduğunu düşünüyorum.

 

Deniz pancarı nasıl tanınır

Eğer kültür pazılarına aşinaysanız, onu tanımakta zorluk çekmezsiniz.
Adının çağrıştırdığının aksine, yabani deniz pancarı hiçbir şekilde “yabani” ya da ortaya atılmış gibi görünmez; aksine, güzel, zarif bir buketi andırır: radyal bir düzende dizilmiş yaprakları, kenarlarda daha uzun saplar, ortada daha kısalar olmak üzere yer alırlar.
Onu, çok iyi bilinen zehirli bir bitki olan adamotu veya çok daha az tehlikeli olmasına rağmen aşırı miktarda çiğ olarak tüketildiğinde yine de rahatsızlıklara neden olabilen kuzukulağı ile karıştırmamaya çalışın yeter.
Deniz pancarının yaprakları parlak, etli, koyu yeşil, uzun eşkenar dörtgen şeklinde, bazı çeşitlerde mızrak şeklinde kanatlı olup, yaprakların alt tarafları açık renklidir; yine bu alt kısımda açıkça görülebilen daha açık yeşil nodüller ve damarlar yer alır; saplar bazen betasiyanin varlığı sayesinde kırmızımsı tonlara sahip olabilir, bu görünümüyle evcilleştirilmiş pancar kökleriyle olan akrabalığını doğrulamaktadır[7].

 

Deniz pancarı nerede bulunur

Temiz olan tüm kıyı bölgeleri onu toplamak için ideal yerlerdir. Güneşi ve daha önce de belirtildiği gibi kuru, killi ve hatta kayalık toprakları sever.

 

Deniz pancarı mutfakta nasıl kullanılır

Deniz pancarının tadı neye benzer

Tadı kültür pazılarıyla aynıdır, ancak bu daha çok tanınan torunlarından yani pazı ve ıspanaktan kesinlikle daha lezzetli olduğunu söyleyebilirim.
Bununla birlikte, çiçeklenme döneminde, yani Mayıs sonundan Ağustos sonuna kadar, yapraklarının tadı biraz değişerek, acılaşır, ancak yine de yenilmesinde sakınca yoktur.

 

Deniz pancarı nasıl tüketilir

Toprağından arındırmak için bol suyla birkaç kez yıkadıktan sonra ister salatalarda çiğ olarak, ister çorbalarda, omletlerde, farinata ve sebzeli pilavlar içinde pişirilmiş olarak kullanabilirsiniz. Özellikle onu ıspanak yerine, benim meşhur domates soslu ıspanaklı ve lor peynirli köfte tarifimi yaparak yiyebilirsiniz.
Kısacası, normalde pazardan alınan pazı veya ıspanağın girebileceği her tarifte hiç tereddüt etmeden kullanabilirsiniz.

 

Deneyimsiz yabani bitki/ot toplayıcıları için faydalı ipuçları

Genel bir etik olarak yabani bitki ve otları aşırı olacak miktarda toplamanız önerilmez. Bu nedenle birçok ülkede henüz koruma altında olmayan deniz pancarını da kökünü kurutacak şekilde toplamamak güzel bir davranış olur.
Tüm yabani bitkiler için olduğu gibi deniz pancarını da asla kökünden sökmeyin; sapları yerden yaklaşık 1 cm yükseklikten bıçakla kesin. Ayrıca, ayrık yetişmiş küçük grupları kendi hallerinde bırakın, onun yerine kalabalık kolonileri tercih edin.
Son olarak, bulduğunuz bitkinin ne olduğundan emin değilseniz, yerel yabani bitkiler konusunda uzman birine danışmadan, kendi kafanıza göre toplamaya kalkışmayın.

Bu vesileyle, Güney İtalya‘nın Crotone kentindeki Capo Colonna mevkiinde yer alan muhteşem bir kamping tesisi işleten, çok nazik ve cömert Antonio Rizzo’ya bana kendi topraklarından güzel bir demet deniz pancarı toplamama izin verdiği ve bu konuda sağladığı kılavuzluk ettiği için kocaman bir teşekkürü borç bilirim.

Deniz pancarını topladıktan sonra Başak ve Antonio
Siz de deniz pancarının tadını çıkarın ve herkese iyi devrimler


Kaynakça

1) Skorupa, Monika et al. “Characteristic of the Ascorbate Oxidase Gene Family in Beta vulgaris and Analysis of the Role of AAO in Response to Salinity and Drought in Beet.” International journal of molecular sciences vol. 23,21 12773. 23 Oct. 2022, doi:10.3390/ijms232112773
2) Bailey, G., Andersen, S.H., Maarleveld, T.J. (2020). Denmark: Mesolithic Coastal Landscapes Submerged. In: Bailey, G., Galanidou, N., Peeters, H., Jöns, H., Mennenga, M. (eds) The Archaeology of Europe’s Drowned Landscapes. Coastal Research Library, vol 35. Springer,
3) Nachshon, Uri. “Cropland soil salinization and associated hydrology: Trends, processes and examples.” Water 10.8 (2018): 1030.
4) TAHJIB-UI-ARIF, Md, et al. Differential response of sugar beet to long-term mild to severe salinity in a soil–pot culture. Agriculture, 2019, 9.10: 223.
5) Yolcu, S.; Alavilli, H.; Ganesh, P.; Panigrahy, M.; Song, K. Salt and Drought Stress Responses in Cultivated Beets (Beta vulgaris L.) and Wild Beet (Beta maritima L.). Plants 2021, 10, 1843.
6) Raybould, A., Mogg, R., Aldam, C. et al. The genetic structure of sea beet (Beta vulgaris ssp. maritima) populations. III. Detection of isolation by distance at microsatellite loci. Heredity 80, 127–132 (1998).
7) Skalicky M, Kubes J, Shokoofeh H, Tahjib-Ul-Arif M, Vachova P, Hejnak V. Betacyanins and Betaxanthins in Cultivated Varieties of Beta vulgaris L. Compared to Weed Beets. Molecules. 2020 Nov 18;25(22):5395.

 

İlginizi çekebilir:

Summary
Deniz pancarı: özellikleri, nerede bulunur, nasıl kullanılır
Article Name
Deniz pancarı: özellikleri, nerede bulunur, nasıl kullanılır
Description
İklim değişikliği bize yeni zorluklar getirecek ve deniz pancarı şüphesiz geleceğin gıdalarından biri olacak: nedenini öğrenin
Author
Publisher Name
CHE Food Revolution
Publisher Logo